Çocuğunuzun dikkatini sürdürmekte zorlandığını, sık sık eşyalarını kaybettiğini, yönergeleri takip etmekte zorlandığını veya hareketlerini kontrol etmekte güçlük yaşadığını fark ettiğinizde akla DEHB gelebilir.
Ancak bu davranışların görülmesi tek başına DEHB anlamına gelmez. Çocuğun gelişim dönemi, belirtilerin ne kadar süredir devam ettiği, farklı ortamlarda nasıl ortaya çıktığı ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği birlikte değerlendirilmelidir.
Dikkat testleri bu değerlendirme sürecinde yardımcı araçlardan biri olabilir. Tek bir test veya ölçek sonucu DEHB tanısı koydurmaz.
DEHB nedir?
DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu), çocukluk döneminde başlayan nörogelişimsel bir bozukluktur. Dikkat eksikliği ve/veya hiperaktivite-dürtüsellik belirtileriyle görülebilir.
Belirtilerin çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre belirgin olması ve okul, ev veya sosyal yaşam gibi alanlarda işlevselliği etkilemesi değerlendirmede önem taşır.
DEHB değerlendirmesinde belirtilerin belirli bir süre devam etmesi ve birden fazla ortamda görülmesi dikkate alınır. Bunun yanında çocuğun gelişim öyküsü, aile ve okul yaşamı, duygusal durumu ve günlük işlevselliği birlikte ele alınır.
Her dikkat sorunu DEHB değildir. Uyku problemleri, kaygı, depresif belirtiler, öğrenme güçlükleri ve yaşanan çevresel veya duygusal zorlanmalar da çocuğun dikkatini etkileyebilir.
DEHB belirtileri yaşa göre nasıl fark edilir?
DEHB belirtilerinin görünümü çocuğun yaşına ve gelişimsel özelliklerine göre değişebilir.
Okul öncesi çocuklarda
Aşırı hareketlilik, sürekli koşma veya tırmanma, sırasını beklemekte zorlanma, bir etkinlikten diğerine hızla geçme ve yönergeleri takip etmekte güçlük görülebilir.
Bu davranışların değerlendirilmesinde çocuğun gelişim düzeyi önemlidir. Okul öncesi dönemde hareketlilik ve dikkat süresinin sınırlı olması gelişimin doğal bir parçası da olabilir.
İlkokul döneminde
Dikkati sürdürmekte zorlanma, eşyaları sık kaybetme, ödev ve sorumlulukları unutma, yönergeleri tamamlamakta güçlük, yerinde oturamama veya dürtüsel davranışlar daha belirgin hale gelebilir.
Bu dönemde öğretmenin gözlemleri de değerlendirme açısından önemli bilgiler sağlayabilir.
Ergenlik döneminde
Ergenlerde dikkat ve hiperaktivite belirtileri farklı şekilde ortaya çıkabilir. Planlama ve organizasyonda zorlanma, unutkanlık, zaman yönetimi sorunları ve dürtüsellik öne çıkabilir.
Hiperaktivite ise küçük çocuklarda görülen sürekli hareketlilikten farklı olarak içsel bir huzursuzluk veya sürekli bir şey yapma ihtiyacı şeklinde görülebilir.
Akademik güçlükler, riskli davranışlar veya arkadaş ilişkilerindeki sorunlar da tabloya eşlik edebilir.
Bu belirtilerden birkaçının görülmesi tek başına DEHB anlamına gelmez. Değerlendirmede belirtilerin sürekliliği, farklı ortamlardaki görünümü ve işlevsellik üzerindeki etkisi dikkate alınır.
Evde ve okulda nelere dikkat edilebilir?
Ebeveynlerin ve öğretmenlerin gözlemleri değerlendirme sürecine önemli bilgiler sağlayabilir.
Evde;
- Bir görevi tamamlamak için ne kadar hatırlatma gerektiği,
- Eşyalarını ne sıklıkla kaybettiği,
- Sıra bekleme ve dürtülerini kontrol etme konusunda nasıl davrandığı,
- Hangi durumlarda dikkatinin daha kolay dağıldığı,
- Ödev ve günlük sorumluluklarda ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğu
gözlemlenebilir.
Okulda ise derse katılım, yönergeleri takip etme, ödevlerin tamamlanması, sınıf içindeki dikkat, dürtüsel davranışlar ve arkadaş ilişkileri hakkında öğretmen gözlemleri değerlendirilebilir.
Bu bilgiler tek başına tanı koydurmaz. Klinik görüşme, gelişim öyküsü, belirtilerin farklı ortamlardaki görünümü ve gerektiğinde değerlendirme araçları birlikte ele alınır.
DEHB ile karışabilen durumlar nelerdir?
Dikkat eksikliği ve hareketlilik farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.
Örneğin;
- Kaygı
- Depresif belirtiler
- Uyku sorunları
- Özgül öğrenme güçlükleri
- Otizm spektrumundaki bazı güçlükler
- Duygu düzenleme sorunları
- Aile içindeki stres veya önemli yaşam değişiklikleri
çocuğun dikkatini, davranışlarını veya okul performansını etkileyebilir.
Bu durumların bazıları DEHB ile birlikte de görülebilir. Bu nedenle değerlendirmede yalnızca dikkat belirtilerine odaklanmak yerine çocuğun gelişimi, duygusal durumu, aile ilişkileri ve okul yaşamı birlikte ele alınmalıdır.
Dikkat testi ne zaman gerekir?
Dikkat testi, çocuğun dikkat ve dürtüsellik alanındaki performansını değerlendirmeye yardımcı olabilecek araçlardan biridir.
Ancak her dikkat dağınıklığında test yapılması gerekmez. Öncelikle başvuru nedeni ve çocuğun yaşadığı güçlüğün niteliği değerlendirilir. Ardından hangi değerlendirme araçlarının kullanılacağına karar verilir.
Bu nedenle “DEHB testi” olarak tek bir testten söz etmek doğru değildir. Kullanılan test veya ölçekler değerlendirme sürecinin bir parçasıdır.
Hangi test ve değerlendirme araçları kullanılabilir?
Kullanılacak araçlar çocuğun yaşına, başvuru nedenine ve değerlendirme amacına göre değişir.
WISC-IV, çocuğun bilişsel işlevleri hakkında bilgi sağlayan bir değerlendirme aracıdır.
MOXO dikkat testi ve CPT, dikkat performansı ve dürtüsellik gibi alanların değerlendirilmesine yardımcı olabilir.
Bender-Gestalt görsel-motor işlevler hakkında bilgi sağlayabilir.
Conners ölçekleri ise ebeveyn ve öğretmenlerden alınan bilgiler doğrultusunda dikkat, hiperaktivite ve ilişkili davranışların değerlendirilmesine katkı sağlayabilir.
Bu araçların hiçbiri tek başına DEHB tanısı koydurmaz. Sonuçların çocuğun gelişimsel özellikleri ve klinik değerlendirme ile birlikte yorumlanması gerekir.
Her çocuğa aynı testlerin uygulanması da gerekli değildir. Değerlendirme bataryası çocuğun ihtiyacına göre belirlenir.
Çorlu'da çocuk değerlendirme süreci nasıl ilerler?
Çocuk değerlendirmesi, başvuru nedenine ve çocuğun ihtiyaçlarına göre planlanır.
İlk aşamada ebeveyn görüşmesi yapılır. Çocuğun gelişim öyküsü, başvuru nedeni, aile düzeni, okul yaşamı ve ebeveynin gözlemleri ele alınır.
İkinci aşamada çocukla görüşme gerçekleştirilir. Çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun yöntemlerden yararlanılır. İhtiyaç halinde testler, ölçekler veya oyun temelli değerlendirme kullanılabilir.
Son aşamada değerlendirme bulguları ebeveynle paylaşılır. Çocuğun güçlü yönleri, zorlandığı alanlar ve ihtiyaç duyabileceği destekler konuşulur.
Gerekli durumlarda çocuk psikiyatrisi, öğretmen, okul rehberlik birimi veya farklı bir uzmanlık alanından değerlendirme alınması önerilebilir.
Çocuk değerlendirme sürecinin ayrıntılarını Çocuk Değerlendirme ve Dikkat Testleri hizmet sayfasında bulabilirsiniz.
Çocuğum DEHB tanısı alırsa ne olur?
DEHB tanısının amacı çocuğu etiketlemek değil, yaşadığı güçlükleri daha anlaşılır hale getirmek ve ihtiyaç duyduğu desteğin belirlenmesine yardımcı olmaktır.
Psikolojik destek sürecinde çocuğun yaşına ve ihtiyaçlarına göre psikoeğitim, davranışsal stratejiler, beceri geliştirme çalışmaları ve ebeveyn danışmanlığı ele alınabilir.
İlaç tedavisinin gerekip gerekmediği ise psikiyatrist tarafından yapılan tıbbi değerlendirme sonucunda belirlenir. Gerektiğinde psikolojik destek ve psikiyatri takibi birlikte yürütülebilir.
Değerlendirmede DEHB düşünülmezse ne olur?
Dikkat veya davranış sorunlarının altında farklı bir neden bulunabilir.
Bu durumda değerlendirme; kaygı, uyku sorunları, öğrenme güçlükleri, duygusal zorlanmalar, aile ilişkileri veya okul yaşamındaki güçlükler üzerinden sürdürülebilir.
Buradaki amaç yalnızca bir tanıya ulaşmak değil, çocuğun yaşadığı güçlüğü ve ihtiyaç duyduğu desteği anlamaktır.
Okul başarısı düştüğünde ne yapılabilir?
Okul performansındaki düşüşün birçok nedeni olabilir. DEHB bunlardan yalnızca biridir.
Çocuğun dikkatinin yanı sıra öğrenme süreçleri, uyku düzeni, duygusal durumu, arkadaş ilişkileri ve okul yaşamındaki değişiklikler de değerlendirilmelidir.
Güçlük devam ediyorsa kapsamlı bir çocuk değerlendirmesi planlanabilir. Çocuğun hangi durumlarda psikolojik desteğe ihtiyaç duyabileceği hakkında daha genel bilgi için Çocuğum Ne Zaman Psikoloğa Gitmeli? yazısına da göz atabilirsiniz.
Çocuklarda DEHB değerlendirmesinde önemli olan nedir?
Çocuğun birkaç davranışından yola çıkarak DEHB sonucuna ulaşmak doğru değildir. Değerlendirmede çocuğun gelişim öyküsü, belirtilerin ne zamandır devam ettiği, farklı ortamlarda nasıl görüldüğü ve günlük yaşam üzerindeki etkileri birlikte ele alınmalıdır.
Dikkat testleri ve ölçekler bu değerlendirmeye yardımcı olabilir; ancak sonuçları tek başına yorumlanmamalıdır.
Çorlu'da çocuk ve ergen değerlendirmelerinde Attentioner DEHB Uygulayıcı Eğitimi ve çocuk değerlendirme testleri eğitimim doğrultusunda çalışıyorum. Değerlendirmede dikkat ve dürtüsellik alanlarının yanında çocuğun gelişimsel, duygusal ve davranışsal özelliklerini de dikkate alıyorum.
Çocuk değerlendirme ve dikkat testleri hakkında ayrıntılı bilgi almak için hizmet sayfasını inceleyebilir, iletişim sayfasındaki kanallar üzerinden randevu oluşturabilirsiniz.
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Tanı veya tedavi yerine geçmez. Çocuğun yaşadığı güçlüklerin nedenini belirlemek için bireysel değerlendirme gerekir.